Arkeoloji; geçmiş insan topluluklarının yaşam biçimlerini, kültürel, ekonomik ve sosyal yapılarını maddi kültür kalıntıları aracılığıyla inceleyen; kazılar, yüzey araştırmaları ve bilimsel analiz yöntemleriyle insanlık tarihini aydınlatmayı amaçlayan bilim dalıdır. Yazılı kaynakların bulunmadığı tarih öncesi dönemlerin anlaşılmasında arkeolojik veriler temel bilgi kaynağını oluştururken, tarihî dönemlerin sosyal, ekonomik ve kültürel yapısının ortaya konulmasına da önemli katkılar sağlamaktadır.

Arkeolojik araştırmalar sonucunda ortaya çıkarılan taşınır ve taşınmaz kültür varlıklarının korunması, belgelenmesi, bilimsel olarak değerlendirilmesi ve toplumla buluşturulması ise müzeler aracılığıyla gerçekleştirilmektedir. Günümüz müzecilik anlayışı; eserlerin yalnızca korunmasını ve sergilenmesini değil, aynı zamanda ait oldukları tarihsel ve kültürel bağlam içerisinde yorumlanmasını, dijital ortamlarda kayıt altına alınmasını, eğitim faaliyetleriyle desteklenmesini ve kültürel miras bilincinin toplumun tüm kesimlerine kazandırılmasını hedeflemektedir.

Tarih öncesi dönemlerden Osmanlı Devleti’ne kadar uzanan zengin bir kültürel birikime sahip olan Sakarya; höyükleri, tümülüsleri, nekropolleri, antik yerleşimleri, anıtsal yapıları ve epigrafik eserleriyle Kuzeybatı Anadolu’nun önemli kültürel miras merkezlerinden biridir. Bu nedenle il genelinde yürütülen arkeolojik araştırmalar ve müzecilik faaliyetleri, Sakarya’nın tarihsel kimliğinin bilimsel yöntemlerle ortaya konulması, kültür varlıklarının korunması ve gelecek kuşaklara aktarılması açısından büyük önem taşımaktadır.

Sakarya’da arkeolojik çalışmaların kurumsal anlamda gelişmesi, ilin 1954 yılında il statüsü kazanmasından sonra hız kazanmıştır. Ancak uzun yıllar bağımsız bir müzenin bulunmaması ve sit alanlarının geç tescil edilmesi nedeniyle bölgede gerçekleştirilen kazılar ile yüzey araştırmalarında ortaya çıkarılan çok sayıda eser, başta İstanbul Arkeoloji Müzeleri olmak üzere çevre illerdeki müzelere taşınarak koruma altına alınmıştır. Günümüzde ise Sakarya Müzesi başta olmak üzere ilgili kurumlar tarafından kültür varlıklarının tespiti, korunması, belgelenmesi ve bilimsel değerlendirilmesine yönelik çalışmalar sürdürülmektedir.

Sakarya’daki arkeolojik buluntular ağırlıklı olarak Akyazı, Pamukova, Taraklı, Geyve, Kaynarca, Karasu, Ferizli, Karapürçek ve Adapazarı çevresinde yoğunlaşmaktadır. Bu çalışmalar sonucunda tarih öncesi dönemlerden Bizans Dönemi’ne kadar uzanan çok sayıda yerleşim alanı, nekropol, tümülüs, mezar steli, mimari kalıntı ve çeşitli taşınır kültür varlığı gün yüzüne çıkarılmıştır.

Akyazı’da gerçekleştirilen kazılarda Geç Helenistik ve Erken Roma Dönemi’ne tarihlenen tümülüs mezarları ile mezar buluntuları tespit edilmiştir. Esence Mahallesi Tersiye mevkisindeki tümülüs kazılarında elde edilen eserlerin önemli bir bölümü İstanbul Arkeoloji Müzeleri koleksiyonunda korunmaktadır.

Adapazarı ilçesine bağlı Adliye Mahallesi yakınlarında bulunan ve bilim dünyasında “Mokazis Steli” olarak bilinen anıt mezar taşı, Sakarya’nın en önemli epigrafik eserlerinden biridir. Yunanca kitabesi ile aile, av, savaş ve şölen sahnelerini betimleyen kabartmaları sayesinde Roma Dönemi’nin sosyal yaşamına ilişkin önemli bilgiler sunmaktadır.

Pamukova ve Taraklı ilçelerinde yapılan araştırmalarda Roma ve Helenistik dönemlere ait çok sayıda mezar steli, sunak (altar), kapı tasvirli steller, diadem motifleri ve cenaze kültüne ilişkin taş eserler ortaya çıkarılmıştır. Paşalar, Teketaban ve Duman mahallelerinde gerçekleştirilen kurtarma kazılarında ise tümülüsler, Frig tipi mezar odaları ve çeşitli metal eserler tespit edilmiştir.

Kaynarca ilçesinde Paleolitik Çağ’a tarihlenen taş aletler ve yerleşim izleri belirlenmiş; Geyve, Karasu, Ferizli ve Karapürçek ilçelerinde ise farklı dönemlere ait arkeolojik yerleşim potansiyeli ortaya konulmuştur.

Sakarya’nın en önemli kültür varlıklarından biri olan Justinianus (Beşköprü) Köprüsü, Bizans İmparatoru I. Justinianus tarafından inşa ettirilmiş anıtsal bir mühendislik eseridir. Köprü çevresinde yapılan araştırmalarda Roma ve Bizans dönemlerine ait mezarlar, bronz sikkeler, metal buluntular ve günlük yaşama ilişkin çeşitli arkeolojik eserler ele geçirilmiştir.

Pamukova ilçesinde yer alan Akçakaya, Akarca ve Hayrettin mahalleleri arkeolojik sit alanı olarak koruma altına alınmıştır. Bu alanlarda gerçekleştirilen araştırmalarda yerleşim kalıntıları, nekropoller, taban mozaikleri, sütunlar, sütun başlıkları, mermer mimari elemanlar, heykeller ile Bizans ve Orta Çağ dönemlerine ait çok sayıda kültür varlığı belgelenmiştir.

Sakarya’da yürütülen arkeolojik çalışmalar, müzecilik faaliyetleri ve kültürel mirasın korunmasına yönelik uygulamalar yalnızca bilimsel araştırmalara katkı sağlamakla kalmamakta; aynı zamanda kültür turizminin gelişmesini destekleyerek yerel kalkınmaya da katkıda bulunmaktadır. Sakarya Müzesi, Ali Fuat Paşa Kuvâ-yi Milliye Müzesi ile Adapazarı Deprem ve Kültür Müzesi gibi müzeler, ilin tarihî ve kültürel mirasının korunması, sergilenmesi ve toplumla buluşturulmasında önemli görevler üstlenmektedir.

Sahip olduğu çok katmanlı kültürel miras sayesinde Sakarya, Kuzeybatı Anadolu’nun önemli arkeolojik merkezlerinden biri olma özelliğini sürdürmektedir. Bu mirasın bilimsel yöntemlerle araştırılması, korunması, dijital ortamlarda belgelenmesi ve gelecek kuşaklara aktarılması; kentin tarihsel kimliğinin güçlendirilmesi, kültürel sürdürülebilirliğin sağlanması ve toplumda kültürel miras bilincinin geliştirilmesi açısından büyük önem taşımaktadır.

Kaynakça:

Beksaç, Engin ve Şule Nurengin, ” Sakarya’nın Arkeolojisi ve Sakarya Müzesi”, Meriç Uluslararası Sosyal ve Stratejik Araştırmalar Dergisi, Cilt 3, Sayı 6, 2019, s.1-4.

Pamukova Belediyesi. Pamukova Belediyesi Resmi Web Sitesi (Erişim tarihi: 09.07.2026)

Türkiye Kültür Portalı.  (Erişim tarihi: 09.07.2026).