Hammaddesi Ahşap Olan El Sanatları

Sakarya’da Hammaddesi Ahşap Olan El Sanatları

Anadolu’da el işçiliğine dayalı üretimlerin gerçekleştirildiği önemli merkezlerden biri Sakarya’dır. Marmara Bölgesi’nin kuzeydoğusunda yer alan ve adını bölgeden geçen nehirden alan ilin yerleşim tarihi, milattan önce Frigler dönemine kadar uzanmaktadır. Bu süreçte sırasıyla Persler, Makedonlar ve Bitinyalılar bölgeye hâkim olmuş; miladi dönemde ise Roma, Bizans ve Selçuklu egemenlikleri görülmüştür. VII. yüzyıla kadar küçük bir yerleşim özelliği taşıyan bölge, halkın pazar ekonomisine yönelmesiyle birlikte giderek gelişim göstermiştir.

XIV. yüzyılda, Orhan Gazi döneminde “Ada” adıyla anılan bir Türkmen köyü olarak karşımıza çıkan yerleşim; elverişli coğrafi konumu, iklimi ve verimli toprakları sayesinde zamanla cazibe merkezi hâline gelmiştir. Şehrin hızlı gelişiminde göçlerin önemli bir payı bulunmaktadır. Kafkasya, Balkanlar ve Doğu Karadeniz’den gelen Manavlar, Abhazlar, Çerkezler, Gürcüler, Lazlar, Muhacirler (Balkan–Rumeli Türkleri), Boşnaklar, Arnavutlar ve Tatarlar bölgeye yerleşmiş; bu durum Sakarya’da kozmopolit bir yapı ve kültürel çeşitlilik oluşturmuştur.

Bölgeye yerleşen topluluklar, tarım ve hayvancılığın yanı sıra çeşitli el sanatlarıyla da geçimlerini sağlamışlardır. Nitekim belirli alanlarda uzmanlaşan ustaların, mesleklerine göre yerleştirildiği bilinmektedir. Bu uygulama, Tığcılar, Semerciler, Pabuçcular, Hasırcılar ve Bakırcılar gibi yerleşim adlarının ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır. Ancak sanayileşme ile birlikte seri üretimin yaygınlaşması, bu geleneksel sanatların büyük ölçüde terk edilmesine neden olmuş; pek çoğu yok olma tehlikesiyle karşı karşıya kalmıştır.

Günümüzde sınırlı sayıda usta tarafından sürdürülen bastonculuk, kaşıkçılık, semercilik, sepetçilik, süpürgecilik, susakçılık, bez dokumacılığı, yorgancılık ve çömlekçilik gibi el sanatları, Sakarya’nın önemli kültürel miras unsurları arasında yer almaktadır. Bu sanatları, kullanılan hammaddeye göre sınıflandırmak mümkündür. Bu bağlamda ahşap temelli el sanatları önemli bir yer tutmaktadır.

Ahşap; kolay temin edilebilirliği ve işlenebilirliği nedeniyle tarih boyunca yaygın olarak kullanılmıştır. Mimari yapılarda ve günlük yaşam eşyalarında sıkça tercih edilen bu malzeme; ceviz, elma, armut, sedir, abanoz, gül, şimşir, kiraz ve kavak gibi ağaç türlerinden elde edilmektedir. Bu ağaçlar oyma, kakma, kündekâri, kafes ve kazıma gibi tekniklerle işlenerek işlevsel ürünlere dönüştürülmektedir. Sakarya, uygun iklim koşulları sayesinde ahşap el sanatlarının geliştiği önemli merkezlerden biridir. Bu durum, bastonculuk, kaşıkçılık, tarakçılık ve semercilik gibi sanatların bölgede yaygınlaşmasına katkı sağlamıştır.

Bastonculuk
Baston, yürürken destek sağlamak amacıyla kullanılan bir araçtır. Anadolu’da başlıca üretim merkezleri Bitlis-Ahlat ve Zonguldak-Devrek olan baston yapımı, Sakarya’da da sınırlı ölçüde sürdürülmektedir. Yapılan saha araştırmalarında, bu sanatın Erenler ilçesi Kayalar Memduhiye Köyü’nde yaşayan Nihat Çakıner tarafından icra edildiği tespit edilmiştir.

1931 doğumlu olan usta, baston yapımına kişisel bir deneyim sonucunda yönelmiş ve zamanla bu işi meslek hâline getirmiştir. Baston üretiminde gül, kiraz, elma, abanoz, kızılcık ve ceviz ağaçları kullanılmakta; baş, gövde ve uç kısımları geçme tekniğiyle birleştirilmektedir. Üretim sürecinde desenler çizilmekte, oyulmakta, zımparalanmakta ve ardından boyanmaktadır. Yaklaşık bir ayda tamamlanan bastonlar; kurt, at, kuş ve benzeri figürlerle süslenmekte, bazıları ise çok işlevli olacak şekilde tasarlanmaktadır. Ancak bu sanat, ekonomik getirisinin düşüklüğü nedeniyle yeni ustalar tarafından yeterince tercih edilmemektedir.