Sakarya Ekonomisi
“Aklın Yolu Bir…”
Mayıs 1990
AKLIN YOLU BİR...
1990 sonrası uygulanan ekonomik politikaların, kamu kesiminin doğrudan üretimi hedefleyen yatırımlardan çekilmesini; önemli ölçüde dinamizim ve esneklik gerektiren üretim olgusunun özel teşebbüs insiyatifine bırakılmasını içerdiği bilinmektedir. Başka bir anlatımla, imalat sanayiine dönük kamu yatırımlarının süreç içerisinde azaltılması, buna karşılık devlet olanaklarının altyapı yatırımlarına yöneltilmesi planlanmıştır. Hiç kuşkusuz, bu politikanın ana amacı, Türk Ekonomisine uluslararası düzeyde rekabet gücü kazandırmaktır.
Özel girişimciliği ekonominin sürükleyicisi olarak algılayan bu politika çerçevsinde, imalat sanayiine yani fiili üretime dönük yatırım arayışları büyük ölçüde desteklenmiştir, özellikle finansman cephesinde yoğunlaşan bu desteği değerlendirmesini beceren bölgeler, ekonominin doğal gelişme trendinin üzerine çıkmayı başarabilmiştir. Diğer taraftan, özel girişimciliğin fazlaca yaygın ve dinamik olmadığı bölgelerde, ciddi bir performans düşüklüğü ortaya çıkmıştır.
Tablo % I: İmalat sanayiinde yaratılan katma değer (1975 fiyatlarıyla – milyon TL)
| yıllar | Sakarya İlinde imalat sanayiinde yaratılan katma değer | Sakarya ili katma değer indeksi | Türkiye genelinde imalat sanaayinde yaratılan katma değer | Türkiye geneli katma değer indeksi | ilin toplam katma değer içindeki payı (%) |
| 1975 | 728.0 | 100.0 | 87.748.4 | 100.0 | 0.83 |
| 1976 | 778.0 | 106.9 | 97.385.5 | 111.0 | 0.80 |
| 1977 | 1.152.3 | 1.158.3 | 104.059.8 | 118.0 | 1.11 |
| 1978 | 1.349.1 | 185.3 | 108.877.3 | 124.1 | 1.24 |
| 1979 | 810.6 | 111.3 | 102.851.6 | 117.2 | 0.79 |
| 1980 | 1.368.0 | 187.9 | 96.957.8 | 110.5 | 1.41 |
| 1981 | 1.837.4 | 252.4 | 112.530.2 | 128.2 | 1.63 |
| 1982 | 1.028.2 | 141.2 | 132.583.7 | 151.1 | 0.78 |
| 1983 | 988.4 | 135.8 | 144.211.2 | 164.3 | 0.69 |
| 1984 | 873.2 | 119.9 | 136.691.3 | 155.8 | 0.64 |
| 1985 | 731.8 | 100.5 | 154.132.7 | 175.7 | 0.47 |
| 1986 | 931.3 | 127.9 | 216.045.0 | 246.2 | 0.43 |
| 1987 | 1.338.2 | 183.8 | 221.348.8 | 252.3 | 0.60 |
Sakarya ilinin ekonomik yapısında. 1980 sonrası meydana gelen bozulmayı bu bağlamda düşünmek gerektiği kanısındayım. Nitekim, imalat sanayiinde ilin yarattığı katma değerin, aynı sektörde ülke genelinde yaratılan katma değere oranı yıllar itibarıyla incelendiğinde, endişe verici boyutlar da bir performans düşüklüğü hemen göze çarpıyor. 1975 yılında yüzde 0.83 olan bu oranın 1981 yılında maksimize olduğu (yüzde 1.63) takip eden yıllarda ise giderek küçüldüğü görülmektedir. Bununla birlikte, 1987 yılındaki göreceli kıpırdanmanın 199O’lı yıllar için ümit var bir yaklaşım geliştirme olanağı sağladığı da inkar edilemez.
Yukarıdaki tabloda da açıkça görüldüğü gibi, 1975 bazlı katma değer indeksleri 1987 yılında, ülke genelinde 252.3 değerine ulaşmışken, il düzeyinde 183.8’de kalmıştır. Katma değer indekslerindeki bu gelişmelerden hareket edilerek, imalat sanayiinin Sakarya düzeyindeki büyüme trendinin, global büyüme trendine göre oldukça düşük kaldığı şeklinde bir yargıya varmak mümkün…
Tablo: II
Kamu / Özel sektör ayrımına göre imalat sanayiinde yaratılan katma değer (1975 fiyatlarıyla – milyon TL)
| yıllar | Sakarya ilinde kamu kesiminin yarattığı katma değer | pay (%) | Sakarya ilinde özel kesiminin yarattığı katma değer | pay (%) |
| 1975 | 429.7 | 59.0 | 298.3 | 41.0 |
| 1976 | 439.4 | 56.5 | 338.9 | 43.5 |
| 1977 | 682.7 | 59.2 | 469.6 | 40.8 |
| 1978 | 659.2 | 48.9 | 689.9 | 51.1 |
| 1979 | 522.2 | 64.4 | 288.4 | 35.6 |
| 1980 | 479.9 | 34.7 | 893.1 | 65.3 |
| 1981 | 1.084.6 | 59.0 | 752.8 | 41.0 |
| 1982 | 541.1 | 52.6 | 487.1 | 58.5 |
| 1983 | 416.4 | 42.1 | 572.0 | 57.9 |
| 1984 | 238.2 | 27.3 | 635.0 | 72.7 |
| 1985 | 304.5 | 41.6 | 427.3 | 58.4 |
| 1986 | 312.2 | 33.5 | 619.1 | 66.5 |
| 1987 | 138.7 | 10.4 | 1.199.5 | 89.6 |
Kaynak: DİE yıllık imalat sanayii istatistikleri
Bununla birlikte, Sakarya ilinin genel ekonomi içindeki öneminin giderek azalmasına yol açan bu yapılanmanın nedenleri, üç aşağı beş yukarı, bilinmektedir. Ana neden, yazımızın başında da vurguladığımız gibi, 1980’lerden sonra kamu kesiminin imalat sanayimden çekilmeye başlaması, özel kesimin ise bu boşluğu dolduracak büyüklükte bir atak yapamamasıdır. Nitekim, yukarıdaki tablo, bu durumu yeterince açıklamaktadır. Sakarya ili imalat sanayiinde yaratılan katma değerin kamu ve özel sektör ayrımına göre dağılımını yıllar itibarıyla inceleyen bu tablodan, kamu payının 1981 ‘den sonra sürekli gerilediği anlaşılmaktadır. Görüldüğü gibi, 1975- 1981 döneminde ortalama yüzde 55’ler düzeyinde seyreden imalat sanayii üretimindeki kamu payı, 1981 sonrasında hızla düşmeye başlamış ve 1987 yılında yüzde 10.4 oranında gerçekleşmiştir.
Bu açıklamalardan sonra, değerli bir iktisatçının bu konuya ilişkin tespitleriyle yazıyı noktalamak istiyorum. Doç. Dr. Ömer İnan, kendisiyle geçtiğimiz ay yaptığımız söyleşide aynen şunları söylemişti. “…Sakarya’da da gelişmenin muharrik gücü olması gereken özel sektör, hızla değişen dünya konjonktürüne ayak uyduramamış, klasik yöntemler ve geri teknolojiler ile üretim yapmaya devam etmiş, başta üretim yöntemlerinin geliştirilmesi olmak üzere bir çok konuda devletten destek beklemiştir. Bilindiği gibi son yıllarda devlet, kalkınmada öncelikli yöreler hariç, doğrudan üretim konusunda ekonomiden elini çekmiş ve altyapı yatırımlarına ağırlık vermiştir. Dolayısıyla, Sakarya gibi yörelere kamu harcamalarından fazlaca pay ayrılmamıştır. Talebi canlandıran kamu harcamalarının yetersizliğini telafi etmek üzere, yöre müteşebbislerinin gerekli çabıyı sarfetmemesi gibi faktörler. Sakarya’nın Milli Gelir içindeki payının sürekli azalmasına sebep olmuştur… “
Öte yandan, eğer yanlış hatırlamıyorsak. Sakarya’nın ekonomik ve sosyal yapısına ilişkin araştırmalar yapan iktisatçı Erinukan Şengezer de. buna benzer şeyler söylüyordu…
Kısacası. Sakarya’nın ekonomik açıdan geri kalmışlığının ardında yatan gerçek budur. Ve bu temele oturtulmayan çıkış yollarının, pratikle pek şansı olacağını da zannetmiyorum.
Söz söz : Aklın yolu birdir…