Kilim Dokumacılığı

Türklerin halıyla tanışmaları ve onu dünyaya tanıtmaları; yaşam biçimleriyle ve kendi değerleriyle olduğu düşünülmektedir. Konar göçer bir yaşam tarzı süren ve belli bir töreye sahip olan Türkmen toplulukları, kendi obalarında ve kondukları yerlerde yaşadıkları alanı, kir ve pisliklerden korumak, temiz bir zeminde oturmak ve ısınmak için yünleri eğirerek ve bitkilerin kökleriyle boyayarak o yün iplerden halı ve kilim dokumuş, bunu da oturdukları yere sermişlerdir ve duvarlarına asmışlardır. Bu aynı zamanda insana, yaşam alanına, temizliğe verilen önem ve değerdi, medeniyetin de ta kendisiydi.¹

Türk kültüründe halı kadar köklü bir yere sahip olan kilim, kelime olarak Öz Türkçe olan kilim, Divan-ü Lügat-it-Türk’te de “Kiwiz” olarak geçmekte ve çok az bir değişimle günümüzde şekliyle kullanılagelmektedir. Kilimler çeşitli şekillerde kategorize edilebilmekte olup dokuma tekniğine göre eğri atkılı kilim, çapraz dikişli kilim, ilikli kilim; renk durumuna göre ala kilim, boz kilim ve kullanılan başlıca motiflere göre sandıklı kilim, koçboynuzlu kilim şeklinde sınıflandırılabilmektedir.²

Türk halı ve kilimlerinde kullanılan motifler ve renkler, boylar ve aşiretlere göre çeşitlilik göstermekle birlikte kaynağını Türk kültüründen ve tabiatın zenginliğinden edinmekteydi.³

Kilimlerde kenar süslemelerine halı suyu, ortadaki ana bölüme ise göbek denir. Kenar bordürleri genellikle zikzaklıdır ve kilimlere adını veren asıl unsur göbekteki motiflerdir. Kilimler baklavalı, sofralı, kandilli, yeşilli, parmaklı, ağaçlı ve yeni dünya gibi motiflerine göre adlandırılır.

Dokuma tezgâhına düzen, keten ya da pamuktan yapılan çözgü iplerine eriş (arış) denir. Motifler farklı anlam ve biçimler taşır: baklavalı kilimlerde eşkenar dörtgenler, sofralıda madalyon ve salbekli süslemeler, kandillide geometrik kandil şekilleri, yeşillide yeşil zemin üzerinde hayvansal figürler, parmaklıda dikey çubuklar, ağaçlıda hayat ağacını andıran motifler görülür. Yeni dünya kilimleri ise genellikle çeyiz için dokunur ve merkezden yayılan dallı, çiçekli desenleriyle tanınır.

SAKARYA'DA KİLİM:

İl genelinde ve Kaynarca’da yaşayan yerli halka “manav” denilmektedir. Kaynarca kilimleri aynı zamanda yörede “Manav Kilimi” ya da Manavların dokuduğu kilimler olarak da adlandırılmaktadır.

Kaynarca’nın Yenidünya Kilimleri:

Yenidünya kilimi Kaynarca kilimleri içerisinde diğer yörede dokunan kilimlere göre farklı motif ve desen anlayışından dolayı ayrı bir grup olarak değerlendirilebilir. Yenidünya kilimi yörede yaşayan Manavların renkli kültürlerini yansıtan ve geleneklerinin bir parçası olan özel el dokumalarıdır.

Yörede “yenidünya” kilimleri, evlilik çağına gelen genç kızlar tarafından çeyiz amacıyla dokunur ve evlilik sonrası yaşamı simgeler. Bu isim, kızın baba evinden ayrılıp “yenidünya evine” (yeni hayatına) geçişini ifade eder. Dokunan kilimler genellikle ileride doğacak erkek çocuklara hediye edilir.

Kilimlerin çözgüsü, kız isteme sürecinde başlatılır ve dokuma süresi düğün tarihine göre ayarlanır. En belirgin özelliği, göbek kısmının üç bölüme ayrılmasıdır: İlk bölümde aile bireylerini temsil eden çiçek motifleri, orta bölümde yeni hayat ve çocuk beklentisini simgeleyen saksı ve gelincik motifleri, son bölümde ise simetrik desenler yer alır. Ayrıca saksı ve toprak motifleri kadının doğurganlığını temsil eder. Bu kilimler “aynalı (desenli) kilim” olarak da adlandırılır.

⁴Kaynarca ilçesinde dokunan kilimlerde kullanılan teknik; ilikli kilimdir. İlikli kilim tekniği: Bir motifin sınırları arasında gidip gelen atkı ipliği, komşu desenin sınırına geldiğinde, kendi bölgesindeki en son çözgüyü dolanarak geri döner. Böyle yan yana olan iki motif arasında dikey bir boşluk oluşur. Bu iliklerin belirli bir boşluktan sonra kapatılması ile dokunan bir tekniktir.

Pamukova Kilimleri:

Pamukova kilim dokumacılığı tekniğinde sarma ve germe tipi tezgâhlar kullanılmaktaydı. Çözgü hazırlığı tamamlandıktan sonra ağızlık ipi geçirilir, kirkitle sıkıştırılır ve varangelen yerleştirilir. Gücü sistemi kurulup çiti örgüsü atıldıktan sonra dokumaya başlanır.

Çözgüde keten, atkıda ise yün iplik tercih edilir. Dokumalarda düz kilim ve “sığıştırma” (ilikli kilim) teknikleri kullanılır. Kilimlerin bazılarında başlangıç veya bitiş kısmında tek taraflı saçak bulunur. Yüzey genellikle bordür, göbek, suyolu ve zemin bölümlerinden oluşur. Renkler köye göre değişmekle birlikte bordürde siyah, zeminde ise çoğunlukla kırmızı tercih edilir.⁵

Bazı Kilim İsimleri ve Anlamları:

Kilim motiflerindeki dil 3 anlam seviyesine sahiptir;

Dokuma sanatında kullanılan motifler, sembolik motifler açısından oldukça zengin bir kaynak teşkil etmektedirler. Geçmişten günümüze kültürel değerler içerisinde kullanılan bitkisel motifler kompozisyon ve anlatım düzeni içinde önemli anlamlar barındırırlar.⁷

Kadını sembolize eden motiflerin içerisinde en önemlilerinden biri eli belinde motifidir. Kadını sembolize eden bu motif genel olarak annelik ile doğurganlığı sembolize ederken neşe, mutlu olma, bolluk, uğur getirme, kısmetli olma gibi kavramları da sembolize edebilmektedir. Kadın içinde bulunduğu toplumca uygun olmayan, aidiyetine zarar veren ifade etmekte özgürce davranamadığı neşesini, hamileliğini, mutluluğunu dokuduğu halılar üzerindeki motifler ile anlatmayı tercih edebilmektedir.⁸

Üremek ile ilgili motifler içerisinde saç bağı isimli motif de yer almaktadır. Saç bağı motifi evlenmek isteyen genç kızların bu isteğini ifade ettiği bir motiftir.

Halı ve kilim dokumalarında küpe motifini evlilik çağında olan ve evlenmek isteyen kızlar evlilik niyetlerini ifade etmek için dokumaktadır.

Anadolu’da evlilik döneminde alınan evlenecek olan genç kızın çeyiz eşyalarını içine koyduğu sandık nesnesinin halı ve kilim dokumalarında kullanılan motiflerde yorumlanmış halini görebilmekteyiz.

Türk dokuma sanatında hayat ağacı motifi en fazla kullanılan sembollerden biri olma niteliğini taşımaktadır. Türk toplulukları arasında hayatın ve sonsuzluğun simgesi niteliğinde betimlenmiştir.⁹