Dokumacılık

Türkiye’de Dokumacılık

Orta Asya’nın kadim bozkırlarından doğup Anadolu’nun köklü yerli birikimiyle yoğrularak zenginleşen kültürümüzün en köklü damarlarından biri dokuma sanatıdır. Selçukludan Osmanlı’ya, oradan günümüze uzanan uzun tarihsel yolculuk boyunca dokumacılık yalnızca bir üretim biçimi değil, yaşamın kendisini saran bir kültür dili olmuştur. Çadırı yurt kılan örtüden gündelik giysilere, törenlerin ihtişamından evlerin sıcaklığına kadar Türk toplumunun hayatına ilmek ilmek işlenmiş; her motifte bir hatıra, her dokuda bir yaşam iz bırakmıştır.

Aynı zamanda dokuma hammaddesi de çeşitlenmiş, sanatın ifade gücü doğanın sunduğu imkânlarla birlikte zenginleşmiştir. İlk zamanlarda evcilleştirilen koyunların yünlerinden elde edilen lifler, zamanla keten, pamuk, kenevir, tiftik ve ipekle çoğalmış; her yeni malzeme dokumaya başka bir doku, başka bir anlam katmıştır. Böylece dokuma, yalnızca bir ihtiyaçtan doğan el emeği olmaktan çıkmış; coğrafyanın, iklimin ve insanın ortak hafızasını taşıyan canlı bir kültür mirasına dönüşmüştür.

Sakarya’da Dokumacılık

Osmanlı’nın erken dönemlerinde bölgeye yerleşen Yörük ve Türkmen grupları tarafından başlatılmış olan dokumacılık faaliyetlerinin kuşaktan kuşağa aktarılarak günümüz de Sakarya’nın Taraklı ve Kaynarca ilçelerinde gerçekleştirilen el sanatları arasında daha fazla yerlerini aldıkları görülmektedir. Bu yörelerde, bez ve kilim dokumacılığı öne çıkan faaliyetler arasındadır ve yapıldıkları yörelerin isimleriyle anılagelmişlerdir.

Taraklı Bez Dokumacılığı

Günümüzde insan gücüne dayalı bez dokuma azalmış olsa da bu geleneği yaşatmaya devam eden yöreler hâlâ vardır; bunların başında Taraklı ve Kaynarca gelmektedir. Sakarya iline bağlı olan Taraklı, tarihî dokusu, kültürel birikimi, doğal çevresi ve büyük ölçüde korunmuş geleneksel yaşam yapısıyla öne çıkan bir yerleşimdir.

Tarıma dayalı yaşamın ritmi, dokuma faaliyetlerinin zamanını da belirlemiştir. Yaz aylarında bağ ve bahçe işleriyle geçen yoğun günlerin ardından, kış mevsimi ev içi üretimin, sabırla kurulan tezgâhların ve ilmek ilmek işlenen emeğin zamanı olmuştur. Evin içinde sabırla kurulan bu tezgahlara yöresel olarak düzen adı verilir; çoğu küner (köknar) ve kayın ağacından yapılırdı. Bu ahşap tezgahlar ile birbirinden güzel bezler üretiliyordu bu bezler: örtme bezi, don bezi ve yaygı bezi olarak bilinirdi. Pamuk ipliği başlıca malzeme olmakla birlikte, örtme bezlerinde ipeğin inceliği dokumaya zarif bir parlaklık katar. Hazırlanan ipler çözgü tezgâhında gerilir, mekiklerle dokunur ve genellikle 40–45 cm genişliğinde kumaşlar ortaya çıkardı; daha geniş ürünler için parçalar birleştirilirdi. Elde edilen bu kumaşlar sırasıyla ağartılır, yıkanır ve kurutularak olgunlaştırılırdı.

Ancak zamanın akışıyla dokumacılık da değişimden payını almıştır. Hazır giyimin yaygınlaşması, ev tipi üretime duyulan ihtiyacın azalması ve gündelik hayatın hızlanması, dokumayı geçimlik bir üretim alanı olmaktan kültürel bir hatıraya dönüştürmüştür. Buna rağmen, özellikle kadın emeğiyle sürdürülen dokumalar hâlâ yaşamakta, sınırlı ölçekte de olsa geçmişle bugün arasında zarif bir köprü kurmaktadır. Taraklı ’da bez dokumacılığı, eski canlılığını yitirmiş olsa da hâlâ yaşayan bir hafıza, hâlâ dokunabildiğimiz bir kültür olarak varlığını sürdürmektedir.

Kaynarca Bez Dokumacılığı

Sakarya, Doğu Marmara’da bulunan bir ildir. Kaynarca’da, Sakarya iline bağlı bir ilçedir. Bu ilçeye; ilk yerleşmeler fetih sonrasında Anadolu’dan gelen göçler ile başlamıştır. Bu göçlerin birçoğunu Yörükler oluşturmuştur. İlçenin belirli kesimlerinde bu Yörükler halen yaşamlarını sürdürmektedir. Yörüklerle birlikte manavlar da yaşardı manav kelimesini Tülin ÇORUHLU şöyle açıklamıştır: Manavlar bir etnik alt kimlik ifade etmez soyları oğuz boylarından gelen yerleşik Türkler için kullanılan bir terimdir.

 Türkleşme sürecinin ardından bölgeye yerleşen Manavlar, yalnızca nüfus unsuru olarak değil, beraberlerinde gelenek ve göreneklerini, yaşam biçimlerini ve ekonomik geçim kaynaklarını da taşımışlardır. Manav toplulukları, göçebe yaşam biçiminden yerleşik düzene geçiş sürecinde, giyim-kuşam anlayışlarını da yeniden şekillendirmiştir. Yerleşik tarım kültürü ile bütünleşen bu topluluk, ev içi üretim geleneğini güçlendirmiş ve dokumacılığı gündelik yaşamın ayrılmaz bir parçası hâline getirmiştir.

Kaynarca bölgesinde genellikle keten bezi ve yün ya da keten kilim dokunmaktadır. Bölgede keten ipine ‘ip’, yün ipine ‘yün’, kendileri üretmeyip, satın aldıkları için zor elde edilen anlamında pamuk ipine ‘idare’ veya ‘pamuk’, aynı şekilde ipek ipine ‘ipek’, ‘ibrişim’ gibi isimler vermektedirler.

Kaynarca bezleri çarşaf ve yaygı bezi olarak kullanılan çözme, kuşaklarda kullanılan uçkur, havlu ve yağlık olarak kullanılan mahrama, gömlek ve iç giyimde kullanılan gömleklik, pantolon ve dış giyimde kullanılan teleme, örtme ve işleme örtülerde kullanılan bürümcük gibi çeşitlerden oluşmaktadır.

Dokuma tekniği olarak bez dokumalarda geleneksel bez ayağı denilen düz dokuma tekniği uygulanırken, uzunlukları sabit olan peşkir ve sokağa çıkarken manto üstüne örtündükleri işlemeli geniş örtü olan mahramaların başlangıç ve bitiş kısımları nakışlıdır. Bunlarda atkı ipinden, çok renkli nakışlı desenleri oluştururken, ilikli bez ayağı tekniğinde uygulanmışlardır. Bez ayağı düz dokumalarda renkler beze çözgüler arasına belli düzende eklenen farklı renk ipler ya da atkı iplerine renkli ipler eklenerek yapılır. Renk olarak genellikle kenarlı, fitilli düz dokumalar yaygın olmakla birlikte, bez dokumalarda dikey devam eden renkler çözgü ipleri ile, yatay devam eden renkler atkı ipleri ile sağlanır. Bu şekilde düz, aykırı çubuklu, dikey çubuklu ve kareli bezler elde edilir.

Kaynakça

  1. Öztürk, G. (2010). Taraklı ve Kaynarca bez dokumaları [Yüksek lisans tezi]. Atatürk Üniversitesi.
  2. Sakarya Üniversitesi Rektörlüğü. (2005). Sakarya ili tarihi: Sakarya ili tarihini araştırma projesi (Cilt 2). Sakarya Üniversitesi Rektörlüğü Yayınları.
  3. C. Cumhurbaşkanlığı. (2021). Türkiye dokuma atlası: Anadolu’nun miras kumaşları. Haz. Ayşe Dizman. Emine Erdoğan (Himayesinde).
  4. Çoruhlu, T. (2022). Kaynarca ve Kandıra dokumaları. Paradigma Akademi Yayınları.
  5. Sakarya Valiliği. (1967). 1967 Sakarya il yıllığı.
  6. Özkan Tağı, S., ve Öztürk, İ. (2020). Kaynarca (Sakarya) Şeyhtımarı Konak köyü kilimleri.
  7. Taş, E. (2021). Sakarya’da tespit edilen geleneksel el sanatları ve ustaları. Sanat Tarihi Dergisi, 30(2), 1245-1279.
  8. Şen, T., ve Kavcı, E. (2023). Osmanlı’dan günümüze Ege Bölgesi’ndeki kumaş dokuma merkezleri. SDÜ ART-E Güzel Sanatlar Fakültesi Sanat Dergisi, 16(32)
  9. Alemdaroğlu, S. (2019). Sakarya ili- Kaynarca ilçesi kilim dokumacılığının günümüzdeki durumu [Yüksek lisans tezi]. Sakarya Üniversitesi.
  10. Sarıtunç, B. (2025). Manav kültüründe kadın giysileri: Geyve örneği. Dergisinin Adı, 7(18), 74-92.